खेल्दै रमाउदै स्कुल तिर ....................

उमा मगर । बांके, नेपालगन्ज । हामी दुई परेवा साथी साथी,।।।। दिनभरी उड्छौं हामी माथी माथी ।।।। किन होला हामीलाई ढुङ्गा हानेको ।।।। हामीले त छैन कसैको केही बिगारेको ...............।।।। यो बाल गित कक्षामा गुञ्जिीरहेको थियो भने रमाउदै उफ्रदै गित संगै ताल मिलाउदै थिए स साना विद्यार्थीहरु । स साना विद्यार्थीहरु यसरी रमाई रमाई कक्षामा सहभागी भएको देख्दा संगैमा रहनुभएकी शिक्षिका पनि उनीहरुसंगै हाासी हाासी रमाईरहेको पाईयो । बााके जिल्लाको नगरसंगै जोडिएको विद्यालय मावि लग्दहवा खास कारकाादोमा आजभोली कक्षा १ देखि कक्षा ३ सम्मका विद्याथीहरु यसरी नै रमाई रमाई विद्यालयमा पुरै समय बस्न रुचाउाछन् । कुनै समय विद्यालयमा पुरै समय नबस्ने विद्यार्थीहरु आजभोलीे विद्यालयमा यस्तो वातावरणको विकास भएपछि पुरै समय र सक्रिय सहभागिताका साथ बस्ने गरेको शिक्षिका हरिकला थापामगरले बताईन ।

विद्यालयमा आइसकेपछि उनीहरुको स्वभावमा नै परिवर्तन भएको छ । -" शिक्षिका थापामगरले भनिन, विद्याल्यमा बालमैत्रीपूर्ण कक्षा सञ्चालन नहुादा पहिले बालबालिका नियमित विद्यालय नआउने, बोल्न डराउने, गृहकार्य नगर्ने, शिक्षकसंग आफ्ना समस्या राख्न नसक्ने खालका थिए तर अहिले सबै परिवर्तन भएको छ । " बाहिरबाट हेर्दा कक्षा कोठामा विद्यार्थीहरु हल्ला गरिरहेको जस्तो महसुश हुन्छ तर सााच्चीकै कक्षा कोठामा विद्यार्थीहरु गितका माध्यमबाट आफ्नो सिकाईलाई व्यवहारिक प्रयोग गरिरहेका हुन्छन। -" शिक्षिका हरिकलाले बताईन । " गुणस्तरिय शिक्षाका लागि बाल मैत्री वातावरणमा पढाउन शुरु गरेपछि बालबालिकाको सक्रियता र पढाईमा रुचिका साथ सहभागीता पनि बढेको उक्त विद्यालयका प्रधानाध्यापक दिपक कुमार चेमजोङ्गले बताए ।

बांके जिल्लामा तिन वटा श्रोत केन्द्र अन्तर्गत १० वटा विद्यालयलाई गत वर्षदेखि बाल मैत्री विद्यालयको रुपमा अघि सारिएको छ । बालबालिकाले आफ्नो गति र क्षमता अनुसार रमाइलोसंग सिक्ने वातावरण भएको विद्यालय नै बालमैत्री विद्यालय हो । यस्ता विद्यालयमा बालबालिका अनुकुलको सिकाइ वातावरण तयार गरिन्छ, बालबालिकाहरुको अन्तरनिहित क्षमताको विकास गरिन्छ । यस जिल्लाको ३ वटा श्रोत केन्द्र अन्तर्गत मंगल उमावि नेपालगन्ज श्रोत केन्द्रमा नेरानिमावि घरवारीटोल, बागेश्वरी प्रावि बेलासपुर, आर्दश उमावि रांझा श्रोत केन्द्रमा मावि लग्दहवा खास कारकाादो, ज्ञानदिप मावि दलैपुरवा, नेरानिमावि भाटनपुरवा, नेराप्रावि बेलहरी र त्रिभुवन उमावि कोहलपुर श्रोतकेन्द्रमा नेरानिमावि चटार, सरस्वती निमावि पिपरी, नेरानिमावि झन्डहवा, दहित निमावि च्यामा बाल मैत्री वातावरणमा पढाई शुरु गरिएको हो ।

त्रिभुवन उमावि कोहलपुर श्रोत केन्द्र अन्तर्गत पर्ने सरस्वती निमावि पिपरीका प्रधानअध्यापक जित बहादुर थापामगर विद्यालयमा बाल केन्दि्रत शिक्षाको शुरुवात गरेपछि विद्यार्थीहरुले टिफिनपछि विद्यालय छाडने प्रवृतीमा कमी आएको र विद्यार्थी भर्ना हुने संख्या पनि पहिला भन्दा अहिले बढेको बताए । उनले बाल केन्दि्रत वातावरणमा पढाउन शुरु गरेपछि बालबालिकाको बौद्धिक विकास मात्र नभई अन्य गतिविधिमा पनि उनीहरुको सहभागिता बढेको र विद्यार्थीहरु नियमित कक्षामा उपस्थित हुने गरेको बताए । नेपालमा शिक्षाको पहुंच बढाउन र शिक्षालाई गुणस्तर बनाउन विभिन्न प्रयासहरु हुंदै आइरहेका छन् । यी मध्ये बालमैत्री विद्यालयको अवधारणा पनि एक हो । यस अवधारणाले विद्यालयको न्यूनतम र अपेक्षित मापदण्डहरु केके हुन र विद्यालय विकासमा क कसले कस्तो भुमिका खेल्ने भन्ने कुरा पनि दिएको छ । यस्ता कार्यहरुबाट अभिभावकहरु बालबालिकाको पढाइ प्रति चासो राख्ने, समुदायले विद्यालय विकासमा महत्तवपूर्ण भूमिका खेल्ने र विद्यालयले दिनानुदिन आफ्नो स्तर बढाउादै लाने कुराको आशा समेत गरिएको छ । तर विद्यालय व्यवस्थापन समिति र अभिभावकको सहयोग र उनीहरुको आफ्ना विद्यार्थीप्रतिको चासोमा अझै पनि कमी भएकोले बाल मैत्री विद्यालयको अवधारणा अघि लैजान ग्राहो हुने आर्दश उमावि रांझा श्रोतकेन्द्रका श्रोत व्यक्ति सुनिल शाह बताउाछन् । विद्यालयमा अझै पनि कक्षा कोठा, पानी, सौचालयको अभाव, शिक्षासबैको साझा एजेण्डा बन्न नसक्नु र राजनीतिक हस्तक्षेपमा कमी नहुनुले बालमैत्री विद्यालयको अवधारणा लागु गर्न कठिनाई हुने उनी बताउंछन् । बाल मैत्री विद्यालयको अवधारणा सरकारले अघि सारेपनि कतिपय विद्यालयमा सामग्रीको प्रयोग नगरिएको, शिक्षकहरुले तालिम प्राप्त गरेपनि त्यसलाई व्यवहारमा लागु नगरेको, नयां नयां तरिकाबाट पढाउने अभ्यासको अभाव रहेको सिविन नेपालका टिम लिडर मधुसुदन दवाडी बताउाछन् । विद्यालयमा पाठ्यपुस्तक पढाउने कार्यलाई नै निरन्तरता दिइएको तर पाठ्यक्रम केन्दि्रत पढाई नहुने वातावरण अझै पनि विद्यमान रहेकोले यस विषयमा गम्भिरतापूर्वक सोच्नुपर्ने भन्छन टिम लिडर दवाडी ।

बालमैत्री विद्यालयको अवधारणालाई अघि सारेपनि भौतिक सामग्रीको अभाव, बालकेन्दि्रत पढाइ भएपनि शिक्षक केन्दि्रत वातावरणको अभाव र सरकारले बालमैत्री कक्षाको लागि छुटटै आर्थिक उपलब्ध नगराउनु र विद्यालयमा आर्थिकको अभावका कारण पुर्ण रुपमा बालकेन्दि्रत शिक्षा दिन ग्राहो भएको निमावि लगदहवाका प्रधानाध्यापक दिपक कुमार चेमजोङ्गले बताए । विद्यालय जाने उमेर भएपछि भर्ना भई पढ्न पाउनु बालबालिकाको नैसर्गिक अधिकार हो । आजका बालबालिका नै भविष्यमा देशका कर्णधार हुन् । यिनै बालबालिका भोलिका राम्रा शिक्षक, प्रधानमन्त्री र एउटा राम्रो योजनाकार, साहित्यकार पनि हुन् । उनीहरुले आज सकारात्मक शिक्षा पाएनन् भने भोलिको हाम्रो देशको मुहार कसरी राम्रो होला ? कसरी देशले विकासको गति लेला, त्यसकारण आजका बालबालिकालाई राम्रो शिक्षा लिने अवसरबाट र उनीहरु पढ्ने, लेख्ने, खेल्ने र खुशी रहने अधिकारबाट वञ्चित गराउनु हुदैन । विद्यालय आफैमा एउटा ज्ञानको मन्दिर हो जहाा एउटा कााचो माटो बालकले आफूलाई दक्ष र सिपालु बनाएर आफूलाई तिखिलो पार्दै लैजानसक्छ । सन् २०१५ सम्म सबैका लागि शिक्षा भन्ने नारा नेपाल सरकारले लिए पनि अझै पनि हाम्रा धेरै बालबालिका विद्यालय बाहिर छन् । सबैका लागि शिक्षा भन्ने नारालाई पुरा गर्न र भोविष्यका कर्णधारलाई राम्रो शिक्षा प्रदान गर्न पनि बालबालिका विद्यालय भर्ना हुन आवश्यक रहेको विज्ञहरुको भनाई छ । उनीहरुका अनुसार बालबालिका स्वभावैले खेलप्रेमी हुन्छन् र खेलकै माध्यमबाट धेरै सिक्ने प्रयास गर्छन् । विकासोन्मुख मुलुकमा विद्यालय नै नजाने बालबालिका भन्दा विद्यालयमा भर्ना भएर विचमै पढाई छाड्नेको संख्या बढी छ । प्राथमिक कक्षामा भर्ना भएका दस बालबालिका मध्ये कक्षा १० मा पुग्दासम्म एक जनामात्र बांकी रहन्छन् । यसको मुख्य कारण विद्यालय शिक्षा बालमैत्री तथा बालकेन्दि्रत नहुनु हो । विज्ञहरु भन्छन, आकर्षक सानो भुकुण्डो राखिदियो भने तिनले त्यसलाई उठाउने, टोक्ने वा गुडाउने प्रयास अर्थात् भुकुण्डोको उपयोगिताको अनुसन्धान गर्न थाल्छन् । यसबाट प्रस्ट हुन्छ खेलका माध्यमबाट सिक्ने सिकाउने प्रक्रियाले शिक्षालाई मनोरञ्जनपूर्ण मात्र बनाउदैन, भयरहित र बालमैत्री तथा बालकेन्दि्रत शिक्षामा पनि ठूलो सहयेाग पुर्याउंछ ।